ابوحنیفه دینوری

ابوحنیفه دینوری

|ایرانی
تاریخ تولد : 828 | تاریخ وفات : 889
متولد سال 222 ق،دینور ، کرمانشاه،گیاه شناس،مورخ.در رشته ‏هاي مختلف علمي، مانند ادبيات عرب، علوم قرآن، حديث، بلاغت، گياه‏شناسي، نجوم، حساب و هندسه، فقه، تاريخ و جغرافيا كتاب نوشته است.

تاريخ تولد، محل تولد، هنگام تولد:

در سال 222 هجری قمری(828 میلادی)در دینور کرمانشاه به دنیا آمد.

پدر: -
مادر:-
برادر: -
خواهر:-
همسر:-
فرزندان:-

مشخصات فردی:

وی پيرو مذهب رسمي آن زمان، يعني اهل ‏سنت بود و ظاهراً با معتزله ميانه خوبي نداشت، ولي مانند ابن ‏قتيبه با آن‏ها درگير نبود.

دوران زندگي:

دوران كودكي و نوجواني را در زادگاهش دينور سپري كرد. در دوران جواني براي كسب علم به عراق، حجاز، شام و نواحی خليج فارس مسافرت كرد.

استادان و شاگردان:

كساني كه شرح حال ابوحنيفه دينوري را بيان كرده‏اند، مطلب قابل توجهي درباره استادان و شاگردانش بيان نكرده‏اند. بيشتر آن‏ها از ابن ‏سكيت به ‏عنوان استاد ابوحنيفه ياد كرده‏اند. برخي از آن‏ها علاوه بر ابن‏سكيت، از پدر ابن‏سكيت نيز به ‏عنوان استاد دينوري نام برده‏اند.
البته استادان و شاگردان دينوري قطعاً منحصر در ابن‏سكيت و پدر او نيست. دينوري در نحو و لغت عربي شاگرد ابن‏سكيت و پدرش بوده ، ولي در موضوعات ديگري مانند رياضيات، نجوم، هندسه، گياه‏شناسي، تاريخ، جغرافيا، فقه، علوم قرآن و حديث، استادان ديگري داشته كه از آن‏ها ذكري به ميان نيامده است. تنها به ‏صورت سربسته و اجمالي گفته‏اند كه او از بصريون و كوفيون، علم فرا گرفته . همچنين درباره شاگردان او نيز اطلاع دقيقي در دست نيست.

اصفهان:

در سال 235 ق به اصفهان رفت و مدتي در آن‏جا اقامت كرد و به تحقيق درباره علم نجوم و رصد ستارگان پرداخت و نتايج رصدش را در كتابي ثبت كرد. خانه و ابزارش براي رصد ستارگان، ساليان زيادي باقي ماند و عبدالرحمن صوفي (م376ق) آن‏ها را مشاهده كرد.

تحقيق و تأليف:

دينوري سپس به زادگاهش دينور بازگشت و به تحقيق و تأليف مشغول شد و ظاهراً تا پايان عمر در آن‏جا ماند.
در اين دوران فرقه‏هاي مختلف كلامي و مذهي در جهان اسلام به ‏وجود آمد؛معتزله در اين دوران به اوج خود رسيد و مورد حمايت رسمي خلافت عباسي قرار گرفت. فضاي علمي فعال و با نشاطي به‏ وجود آمد و دانشمندان بسياري در اين فضاي علمي رشد كردند. مي‏توان گفت كه سده سوم هجري از اين جهت ممتاز بود. علوم گوناگون رشد كرد و كتاب‏هاي علمي، به‏ ويژه كتاب‏هاي تاريخي روش ‏مند و ارزش‏مندي در اين سده نوشته شد.

الاخبار الطوال:

ابوحنيفه دينوري خود يكي از دانشمندان اين قرن است و در رشته‏هاي مختلف علمي، مانند ادبيات عرب، علوم قرآن، حديث، بلاغت، گياه‏شناسي، نجوم، حساب و هندسه، فقه، تاريخ و جغرافيا كتاب نوشته و بالغ بر بيست كتاب در موضوعات مذكور براي او ذكر كرده‏اند.
نمونه بارز اين گونه كتاب‏ها، كتاب الاخبار الطوال اوست.
اخبار الطوال، کتابی در تاریخ به زبان عربی و یکی از مهمترین منابع تاریخ ایران ساسانی است. این کتاب حوادث دولت های عرب را پس از اسلام تا پایان خلافت المعتصم، خلیفه عباسی(۲۲۷ ق، ۸۴۲ م) در بردارد، به علاوه شامل بسیاری از مقررات اسلام در امور سیاسی و اداری و نخستین مورد اجرای آن ها در دولت اسلامی است. دینوری برخی وقایع عصر خود را که شخصا دیده یا شنیده در اخبار الطوال ذکر کرده و این بر ارزش اثر می افزاید.
دينوري در نگارش اين كتاب، سبك ويژه خود را دارد. او مانند هيثم بن عدي، خليفة بن خياط و طبري بر اساس سال وقوع حوادث، تاريخ‏نگاري نكرده، بلكه رويدادها را با رعايت تقدم و تأخر تاريخي و بر اساس موضوعات، تنظيم و بيان كرده است. او هنگام گزارش رویدادي تاريخي كه طولاني بوده و بيش از يك سال ادامه داشته ، در پايان سال متوقف نشده و رويداد را به ‏طور پيوسته تا پايان ذكر کرده است، حال آن‏كه افرادي مانند طبري اگر رويداد طولاني بوده و ادامه آن به سال بعدي كشيده شده باشد، آن را در حوادث سال بعدي ذكر کرده اند. بنابراين، اخبار تاريخي دينوري طولاني‏تر از اخبار ديگران است، زيرا او اخبار را منقطع نكرده است. شايد به همين دليل كتابش را الأخبار الطوال ناميد. پيوسته بودن نقل اخبار تاريخي موجب رواني و شيوايي كتاب شده و آن را از ديگر كتاب‏هاي تاريخي آن دوران، متمايز ساخته است.
وی بر خلاف دیگر همکاران خود در ذکر اخبار از پرداختن به سلسله سند آن خودداری کرده و تنها از عبارت «قال» و یا «قالوا» استفاده نموده است.
این کتاب مدتی طولانی مجهول و گمنام بود و در رهگذر مراحل مختلفی از تاریخ در گمنامی و غربت سیر می کرد. سرانجام به همان سرنوشتی که نصیب برخی از کتاب های خطی عرب شده بود دچار شد و در سال ۱۸۷۷ م در فهرست کتب خطی عربی که در کتابخانه های پطرزبورگ (لنینگراد) نگهداری می شد، انتشار یافت. در فهرست مزبور بحثی به خامه خاورشناس بزرگ بارون روزن rozen دیده می شود. وی همان دانشمندی است که قبل از انتشار فهرست ذکر شده بخشی از کتاب اخبار الطوال را در موضوع سقوط خلافت اموی به طبع رساند و اعلام داشت که به محض آماده شدن وسایل لازم مبادرت به چاپ تمامی نسخ خطی اخبار الطوال خواهد کرد. لیکن اشتغال وی به کارهای علمی دیگر مانع عملی شدن این منظور به دست او شد، لذا «گرگاس» را که او هم در فرهنگ خاورشناسی با وی همکاری می کرد ترغیب نمود که نسبت به چاپ نسخه خطی مزبور اقدام کند. گرگاس با همان دقت و مهارتی که در وی شناخته شده بود، دست به کار تصحیح و تحقیق کتاب مورد بحث زد و امیدوار بود که بتواند کتاب را در ماه فوریه ۱۸۸۷ تجدید چاپ نماید. ولی دانشمند روسی را اجل مهلت نداد که به آرزوی خویش جامه عمل بپوشاند. از این رو «روزن» مصمم شد منظور گرگاس را بدون هیچ دخل و تصرفی عملی سازد. زیرا نمی خواست اروپایی هایی را که علاقمند به کارهای علمی شرق هستند از کتابی که آماده چاپ شده محروم سازد. لذا خود دست به کار تنظیم فهرست های فنی کتاب شد و تا ۲۳ ژانویه سال ۱۹۰۸ که از دنیا رفت، همچنان سرگرم مقدمات نشر کتاب بود. خوشبختانه آخرین شاگرد او «کراچکوفسکی» توانست پس از وی کاری را که استادش آغاز کرده بود با کمک بنگاه انتشارات علمی بریل (brill) به انجام رساند. کراچکوفسکی نسخه های خطی مختلفی را که متضمن کتاب مذکور بود، جمع آوری کرد تا بتواند اشتباهاتی که در خلال سطور نسخه های گوناگون دیده می شود اصلاح کند.

کتاب ‌النبات:

یکی از آثار معروفش «کتاب ‌النبات» است که به ‌شناخت گیاهان اختصاص داشته و به ‌تأیید کارشناسان این رشته، اطلاعات مندرج در این کتاب را براساس تحقیق و تتبع خود استخراج نموده و دیگران از او نقل قول کرده‌اند.

منابع:

از مهمترین منابعی که دینوری از آنها استفاده کرده ، می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • قرآن
  • منابع ایرانی
  • منابع ادبی(اشعار شاعران گذشته)
  • منابع جغرافیائی:
  • کتابهای مورخان مسلمان گذشته
  • نسب نامه ها

آثار :

  • کتاب تفسیرالقران
  • کتاب‌الانواء (انواء = جمع نوء و به‌ معنی سقوط ستاره در مغرب است)
  • کتاب اصلاح ‌المنطق
  • کتاب لحن ‌العامه
  • کتاب ‌الفصحا
  • کتاب حساب ‌الدور والوصایا
  • کتاب ‌الزیج
  • کتاب ‌النبات (در دو جلد)
  • کتاب ‌الجبر و المقابله
  • کتاب جواهر العلم
  • کتاب‌ الرد علی رصد الاصبهانی
  • کتاب ‌الشعر و الشعراء
  • کتاب ‌التاریخ
  • کتاب اخبار الطوال (شاید همان کتاب ‌التاریخ باشد)
  • کتاب فی ‌حساب ‌الخطائین
  • کتاب‌ البلدان
  • کتاب ‌القبلة والزوال
  • کتاب‌ البحث فی‌حساب‌ الهند
  • کتاب ‌الجمع و التفریق
  • کتاب نوادر الجبر
  • کتاب ‌الاکراد

تاريخ فوت، محل فوت، هنگام فوت، محل دفن:

در سال 282 هجری قمری(۸۸۹ میلادی)درگذشت.

نقل قول و خاطرات:

ابوحيان توحيدي: سخنان ابوحنيفه دينوري در كتاب الانواء بر بهره فراوان او از علم نجوم و اسرار فلك دلالت دارد.
عبدالرحمن صوفي؛ ستاره‏شناس بزرگ قرن چهارم هجري در كتاب صور الكواكب آورده: هرچند ما در علم انواء كتاب‏ها ديده‏ايم، اما تمام‏ترين و كامل‏ترين آن‏ها كه در اين فن ديده‏ام، كتاب ابوحنيفه دينوري است.
لکلرک:ابوحنیفه، کرد تبار، بزرگترین گیاه‌شناس مشرق‌ زمین است و در همه‌جا مشهود و هویداست که دینوری به ‌نقل، اکتفا نکرده و خود به ‌نفسه، انواع گیاهان نام‌ برده در کتاب خود را دیده و به ‌تشریح آن‌ها پرداخته است. از کتاب‌های دیگر او کتاب‌الاکراد است که پیرامون اصل و نسب کردها نوشته است. کتاب‌های تاریخ او بین سال‌های (۱۸۸۸ - ۱۹۱۲ میلادی) به‌وسیله «ولادیمیر گیرگاس» و «کراخکوفسکی» در شهر لیدن هلند به ‌زبان فرانسه ترجمه و انتشار یافته ‌است.

منابع:
ویکی پدیا
http://www.aftabir.com
http://tarikh.nashriyat.ir